Reklama
  • Ratarstvo

Proteini biljnog porekla na dohvat ruke

Procentualni udeo proteina u zrnu iznosi od 25 do 42 u zavisnosti od biljne vrste, dok su sirovi proteini u krmi u rasponu od 18 do 22 %, takođe u zavisnosti od izabrane leguminoze

Biljne vrste iz familije Leguminosae (soja, lucerka, detelina, grašak, grahorica, pasulj, bob, lupina, sočivo, sastrica) predstavljaju osnovni izvor proteina biljnog porekla, ulja i celuloznih vlakana za ishranu ljudi i domaćih životinja.

2021.soja-zrno.jpg (121 KB)
Soja

Leguminoze su se u prošlosti koristile kao osnovni izvor azota za sve gajene biljne vrste i kao krmna baza u stočarskim sistemima. Poznato je da se gajenjem jednogodišnjih krmnih legumonoza pruža jedno od najkvalitetnijih rešenja za nedostatak biljnih proteina u stočarstvu.

Tehnološki rast, praćen prekomernom upotrebom sredstava za mineralnu ishranu biljaka, rast cena azotnih đubriva poslednjih godina, a posebno razvoj svesti stanovništva o brojnim negativnim posledicama industrijske poljoprivrede na životnu sredinu, uzrokovali su potrebu za redefinisanjem uloge i načina upotrebe leguminoza.

Tradicionalno, leguminoze su u upotrebi kao hrana za domaće životinje i ljude, dok su neki od savremenih načina njihove upotrebe došli do izražaja u farmaceutskoj industriji, prehrambenoj, prerađivačkoj industriji i kao obnovljivi izvori energije.

Površine na kojima se gaje leguminoze u Srbiji iznose 400 – 450.000 hektara.

Površine pod leguminozama u Republici Srbiji (izvor: Statistički godišnjak 2019.)

Biljna vrsta Površina (ha)
Soja 202.000
Lucerka 112.000
Detelina 70.000
Grašak 30.000
Pasulj 13.000
Grahorica 5.000

Na godišnjem nivou se proizvodnjom obezbedi oko 600.000 tona sirovih proteina. Procentualni udeo proteina u zrnu iznosi od 25 do 42 u zavisnosti od biljne vrste, dok su sirovi proteini u krmi u rasponu od 18 do 22 %, takođe u zavisnosti od izabrane leguminoze.

Legumunoze (produkcija proteina)

Biljna vrsta Protein u zrnu 
(%)
Sirovi proteini krme (%)          
Soja 35 – 42 -          
Lucerka - 20 – 22          
Detelina - 18 – 20          
Grašak 25 – 28 18 – 21          
Grahorica - 21 – 22          

Ono što leguminoze čini jedinstvenim u prirodi je sposobnost biološke fiksacije atmosferskog azota uz pomoć simbioze sa bakterijama iz roda Rhizobium i Bradyrhisobium

Značaj leguminoza kao izvora biološkog azota posebno dolazi do izražaja u uslovima visokih cena mineralnih, azotnih đubriva ili kada je njihova upotreba ograničena, kao što je slučaj u sistemima organske proizvodnje. Brojni faktori utiču na efikasnost fiksacije azota: biljna vrsta, sorta, dominantni soj Rhizobiuma u simbiozi, tip zemljišta i njegova struktura, pH vrednost, sadržaj ukupnog azota u zemljišnom rastvoru, temperaturni, vodni i vazdušni režim zemljišta, snabdevenost i pristupačnost drugih nutrienata i posebno, primenjena tehnologija proizvodnje.

Potencijal azotofiksacije leguminoza

Biljna vrsta Fiksirani N kg /ha
Soja 90 – 240
Lucerka 150 – 450
Detelina 80 – 400
Grašak 150 - 200
Grahorica 150 – 200

Simbioznom azotofiksacijom u zemljište se godišnje vraća 20-400 kg N/ha, što zavisi od biljne vrste (Tabela 3.), bakterijskog soja i brojnih biotičkih i abiotičkih faktora. Kada su azotofiksatori primenjeni u usevu, tada je neophodno za 30 do 40% smanjiti unos azotnih đubriva. Inokulacija leguminoza efektivnim sojevima rizobijuma uobičajena je i široko rasprostranjena, ekološki i ekonomski opravdana praksa, koja se u poljoprivrednoj proizvodnji primenjuje više od 100 godina. Azotofiksacija lucerke može varirati od 150 do 450 kg N/ha.

Biljke soje zahvaljujući simbioznoj azotofiksaciji obezbeđuju 50-70% azota iz vazduha za ostvarenje prinosa, odnosno od 90-240 kg N/ha. Leguminoze su biološke “fabrike” azota i na godišnjem nivou lucerka, ali i soja, mogu da vežu od 17.000 do 50.000 tona azota na ukupnim površinama u Republici Srbiji

Ogromna je uloga leguminoza u ratarskoj proizvodnji, jer time što fiksiraju azot iz vazduha, unapređuju plodnost zemljišta i vrlo dobro se uklapaju u plodored, a plodoredom se poboljšavaju osobine zemljišta, omogućava efikasnije iskorištavanje hraniva iz zemljišta, reguliše zakorovljenost i pojava patogena u usevima, smanjuje se primena hemijskih preparata i utiče pozitivno na zaštitu životne sredine.

Poznato je da one pozitivno utiču na prekid ciklusa razvića štetočina, bolesti i korova. Ovome treba dodati i povećanje prinosa narednih useva od 15-25% zahvaljujući isključivo uticaju leguminoze kao preduseva.

Leguminoze pozitivno utiču na strukturu i vodni kapacitet zemljišta, sadržaj humusa i organskog ugljenika u zemljištu i smanjuju zbijenost zemljišta penetracijom plužnog đona, zahvaljujući moćnom korenovom sistemu.

U uslovima redukovane obrade zemljišta, njihova uloga je od posebnog značaja za proizvodnu sposobnost zemljišta

Pozitivan uticaj leguminoza na strukturu zemljišta reflektuje se i na smanjenje erozije vodom i vetrom. One efikasnije usvajaju i druge nutriente, posebno fosfor, u poređenju sa žitaricama. Uvek su pravi izbor ukoliko ih gajimo kao združene i pokrovne useve, a u nedostatku kvalitetnog stajskog đubriva, sve češće se seju u namenu za zelenišno đubrenje. Poznato je da su one našle svoje mesto i u združenoj setvi, najčešće sa strnim žitima, a i u vidu travno leguminoznih smeša. Zelenišno đubrenje ima dosta pozitivnih efekata na zemljište i održavanje njegove plodnosti. Neki od pozitivnih efekata su sledeći: suzbijanje korova i sprečavanje razvoja bolesti i štetočina, poboljšanje mikrobiološke aktivnosti u zemljištu, usvajanje hraniva iz dubljih slojeva zemljišta, čuvanje hraniva od ispiranja u dublje slojeve.

Postizanje ekonomski opravdanih prinosa leguminoza, kako zrna, tako i biomase, zbog sposobnosti azotofikasije, upotreba mineralnih đubriva je smanjena, što pozitivno utiče na profitabilnost ove proizvodnje i od neprocenjive je vrednosti u očuvanju životne sredine. Uopšteno gledano leguminoze predstavljaju osnovni izvor proteina biljnog porekla, ulja i celuloznih vlakana i imaju izuzetan značaj u sistemima poljoprivredne i stočarske proizvodnje

Odlukom Nacionalnog saveta za nauku i tehnološki razvoj Republike Srbije Centar izuzetnih vrednosti za leguminoze (CIVL) pri Institutu za ratarstvo i povrtarstvo Novi Sad, akreditovan je u junu 2019. godine. Centar čine naučni radnici, koji su se prema kvalitetu dosadašnjih istraživanja na leguminozama i uticajnosti ostvarenih rezultata pozicionirali u sam vrh domaće nauke i značajno iznad evropskog proseka u oblasti biotehničkih nauka. Naučni radnici u okviru Centra imaju dugoročni cilj da doprinesu unapređenju gajenja leguminoza kroz preporuku tehnologije gajenja i agronomskih praksi kako bi se u što većoj meri iskoristio genetski potencijal za rodnost, racionalno koristili i očuvali zemljišni resursa i optimizovao proizvodni proces.

Centar izuzetnih vrednosti za leguminoze

Zadovoljni ste sadržajem? Prijavite se za besplatan bilten!