Jesenja setva crnog luka omogućava ranije dospevanje useva i izlazak na tržište naredne godine, ali uspeh ove proizvodnje u velikoj meri određuju mere sprovedene upravo tokom jeseni. Cilj nije da biljke do zime razviju što veću nadzemnu masu, već da se formira ujednačen, zdrav i dobro ukorenjen usev, optimalno razvijen za ulazak u period niskih temperatura.
Crni luk najbolje uspeva na plodnim, strukturnim i dobro dreniranim zemljištima, povoljnog vodno-vazdušnog režima. Zbog relativno plitkog i slabije razvijenog korenovog sistema posebno je osetljiv na zbijenost zemljišta i prekomerno zadržavanje vode.
Važan je i pravilan plodored. Često vraćanje luka i drugih biljaka iz roda Allium na istu parcelu povećava rizik od nagomilavanja prouzrokovača bolesti i štetočina u zemljištu.
Poseban problem predstavljaju parcele jako zakorovljene višegodišnjim korovima, kao što su palamida, poponac i divlji sirak iz rizoma, čije je suzbijanje znatno lakše sprovesti u predusevu nego nakon zasnivanja luka.
Analiza i priprema zemljišta – osnova dobre proizvodnje
Jedinstvena receptura za đubrenje crnog luka ne postoji. Količinu i odnos hraniva treba odrediti na osnovu agrohemijske analize zemljišta, prethodnog useva, planiranog prinosa i tehnologije proizvodnje. U okviru KITE tehnologije, KiTeh precizno uzorkovanje i analiza zemljišta mogu predstavljati početnu tačku za planiranje ishrane i eventualne korekcije zemljišne reakcije. U intenzivnoj proizvodnji posebnu pažnju treba posvetiti pravilnom doziranju azota, jer njegova prekomerna ili vremenski neusklađena primena može dovesti do suviše intenzivnog vegetativnog porasta. Cilj jesenje ishrane nije formiranje velike nadzemne mase, već razvoj ujednačene, dobro ukorenjene i fiziološki stabilne biljke koja će u odgovarajućoj fazi ući u period niskih temperatura.
Za osnovno đubrenje u okviru programa ishrane, KITE DOO preporučuje formulaciju NPK 6:12:24 + 6% S. Ovakav odnos hraniva dobro se uklapa u potrebe jesenjeg luka: fosfor ima značajnu ulogu u energetskim procesima i početnom razvoju korena, dok kalijum učestvuje u regulaciji vodnog režima biljke i brojnim metaboličkim procesima. Poseban značaj kod vrsta roda Allium ima sumpor, koji učestvuje u metabolizmu sumpornih jedinjenja karakterističnih za luk. Konačnu količinu đubriva potrebno je prilagoditi rezultatima agrohemijske analize zemljišta, prethodnom usevu, planiranom prinosu i kasnijem programu prihrane i fertigacije.
Setvena posteljica i pravilan rok setve
Seme crnog luka je sitno, a početni razvoj biljaka relativno spor, zbog čega kvalitet predsetvene pripreme direktno utiče na ravnomernost nicanja. Setvena posteljica treba da bude ravna, ujednačena i sitno-mrvičaste strukture, bez krupnih grudvi i zbijenog površinskog sloja. Cilj je postići ujednačenu dubinu polaganja semena, dobar kontakt semena sa zemljištem i stabilnu dostupnost vlage.
Jednako je važno i vreme setve. Prekasna setva može dovesti do ulaska nedovoljno razvijenih biljaka u zimu, dok prerana setva i prevelika razvijenost biljaka mogu povećati rizik od jarovizacije i kasnijeg formiranja cvetnog stabla. Termin setve zato treba prilagoditi hibridu ili sorti, lokalnim klimatskim uslovima i preporuci proizvođača semena.
Intenzivna proizvodnja crnog luka iz semena zasniva se na preciznoj direktnoj setvi kvalitetnog, kalibrisanog semena, uz mogućnost korišćenja fabrički primiranog semena.
Primingom semena kontrolišu se početne faze klijanja pre setve, čime se nakon setve može postići brže i ujednačenije nicanje. Prednost ove tehnologije posebno dolazi do izražaja kada su temperatura i vlaga zemljišta ograničavajući faktori, ali zahteva kvalitetno pripremljenu setvenu posteljicu i sigurno snabdevanje vodom.
Kod jesenjeg luka cilj setve nije samo dobiti što više izniklih biljaka, već postići da što veći broj biljaka nikne u kratkom vremenskom intervalu i u zimu uđe ujednačen i u odgovarajućoj fazi razvoja.
Nakon setve jedan od najvažnijih zadataka je obezbediti uslove za brzo i ujednačeno nicanje. Zbog sitnog semena crnog luka površinski sloj zemljišta treba da zadrži dovoljnu količinu vlage sve do pojave mladih biljaka. Presušivanje zone u kojoj se nalazi seme može dovesti do neujednačenog nicanja i pojave praznih mesta u sklopu.
Istovremeno, treba izbegavati prekomerno zadržavanje vode. Zasićeno zemljište ima slabiju aeraciju i stvara nepovoljne uslove za razvoj mladog korena. Cilj je formiranje ujednačenog sklopa, jer razlike koje nastanu već tokom nicanja kasnije je teško nadoknaditi. Ujednačeno nicanje predstavlja prvi pokazatelj uspešno zasnovanog useva. Dobro pripremljena setvena posteljica, kvalitetno seme, precizno polaganje na odgovarajuću dubinu i pravovremeno obezbeđivanje vode stvaraju osnovu za ujednačen sklop i dalji razvoj korenovog sistema.
Nakon nicanja počinje period intenzivnog formiranja mladih biljaka. U ovoj fazi posebno su važni očuvan sklop, odsustvo konkurencije korova i postepeni razvoj funkcionalnog korenovog sistema.
Zaštita useva počinje već u jesen
Zaštitu crnog luka potrebno je planirati još prilikom zasnivanja useva. Pre setve treba proceniti prisustvo zemljišnih štetočina, posebno žičara (Agriotes spp.), koji mogu oštetiti podzemne delove mladih biljaka i dovesti do proređivanja sklopa. Rizik je posebno važno proceniti na parcelama na kojima je njihovo prisustvo utvrđeno pregledom zemljišta ili je problem poznat iz prethodnih godina. Na parcelama sa povećanim rizikom mere zaštite planiraju se pre ili u vreme setve, uz primenu sredstava registrovanih za ovu namenu. Za suzbijanje žičara u crnom luku u Republici Srbiji registrovana su i zemljišna sredstva na bazi aktivne materije teflutrin.
Poseban izazov predstavljaju korovi. Crni luk ima malu konkurentsku sposobnost zbog sporog početnog razvoja, uskih i uspravnih listova i relativno slabe pokrovnosti zemljišta. Korovi koji niču pre ili istovremeno sa lukom brzo postaju konkurenti za vodu, hraniva, svetlost i prostor, zbog čega njihovo suzbijanje ne treba odlagati do proleća.
Kod direktno sejanog luka zaštita od korova može početi već neposredno nakon setve, a pre nicanja. Za suzbijanje korova u crnom luku dostupna su registrovana sredstva na bazi pendimetalina i aklonifena, koja treba primenjivati isključivo u skladu sa važećom registracijom i uputstvom za primenu. Dalju kontrolu korova treba prilagoditi njihovom spektru, brojnosti, razvojnoj fazi useva i važećoj registraciji preparata. Kod zemljišnih herbicida važan je dobro pripremljen i ujednačen setveni sloj, a nakon tretmana treba izbegavati obradu koja bi poremetila formirani herbicidni sloj.
Nakon nicanja usev treba redovno pregledati i pratiti pojavu štetočina, posebno lukove muve (Delia antiqua). Pravilan plodored, izbor parcele i uklanjanje napadnutih biljaka i biljnih ostataka važne su preventivne mere, dok se hemijska zaštita, kada je potrebna, usmerava prema pojavi štetočine i početku piljenja larvi. Veći značaj prve generacije lukove muve očekuje se tokom proleća, kada je potrebno intenzivirati praćenje njene pojave.
Tokom jeseni treba pratiti i zdravstveno stanje lisne mase, naročito u periodima povećane vlažnosti i dužeg zadržavanja vode na listovima. Fungicidnu zaštitu treba prilagoditi stanju useva, prisustvu izvora zaraze i vremenskim uslovima povoljnim za razvoj bolesti.
Kod primene herbicida, fungicida i insekticida kvalitet vode i radnog rastvora može imati značajan uticaj na kvalitet aplikacije. U program zaštite može se uključiti Surfare, multifunkcionalni surfaktant i regulator pH, koji smanjuje površinski napon vode i doprinosi boljem kvašenju i raspodeli radnog rastvora (https://www.kitedoo.rs/agronomija/surfare/). Ovo je posebno značajno kod crnog luka zbog uskih, uspravnih i voštanih listova, sa kojih se kapljice lakše slivaju. Dozu Surfare-a potrebno je prilagoditi vrsti primenjenog sredstva, pH vrednosti i tvrdoći vode. Cilj jesenje zaštite je očuvanje zdravog i ujednačenog sklopa do ulaska biljaka u zimski period.
Nakon nicanja – pažnja se usmerava na koren
Nakon uspešnog nicanja jedan od prioriteta postaje razvoj funkcionalnog korenovog sistema. To je kod crnog luka posebno značajno jer njegov relativno plitak i slabije razvijen koren ima ograničenu sposobnost korišćenja vode i hraniva iz dubljih slojeva zemljišta.
Huminske i fulvinske kiseline mogu pozitivno uticati na razvoj korenovog sistema i usvajanje vode i hraniva. Istraživanja na mladim biljkama luka ukazuju na povećanje površine, zapremine i biomase korena nakon primene huminskih supstanci.
U okviru KITE programa, u ovoj fazi proizvodnje može se uključiti Huminare, biostimulator na bazi huminskih i fulvinskih kiselina (https://www.kitedoo.rs/agronomija/huminare/). Preporučena ukupna količina za proizvodni ciklus iznosi 15–20 L/ha preko sistema za fertigaciju, raspoređeno u tri aplikacije. Kod jesenje proizvodnje prva aplikacija u dozi od 5 L/ha može se pozicionirati nakon nicanja i uspostavljanja mladog useva, u periodu intenziviranja razvoja korenovog sistema, dok se preostale aplikacije raspoređuju tokom nastavka vegetacije.
Huminare ne treba posmatrati kao zamenu za pravilnu pripremu zemljišta, osnovnu ishranu i navodnjavanje, već kao dopunski element tehnologije usmeren ka razvoju funkcionalnijeg korenovog sistema.
Dobar usev pred zimu – osnova prinosa naredne godine
Sve mere sprovedene tokom jeseni imaju zajednički cilj: da crni luk u zimski period uđe ujednačen, zdrav, dobro ukorenjen, bez značajne konkurencije korova i bez preterano bujne nadzemne mase.
Uspeh ozimog luka zato se ne određuje tek u proleće. Prinos naredne godine počinje da se gradi već pravilnim izborom parcele i analizom zemljišta, odgovarajućom pripremom setvenog sloja i osnovnom ishranom, preciznom setvom i ujednačenim nicanjem, pravovremenom zaštitom mladog useva i razvojem funkcionalnog korenovog sistema.
Dobro pripremljen i ujednačen usev koji u zimu ulazi u odgovarajućoj fazi razvoja predstavlja najbolju osnovu za nastavak intenzivne proizvodnje u proleće.
