Zelena salata (Lactuca sativa L.) predstavlja jednu od značajnih povrtarskih vrsta koje se gaje u zaštićenom prostoru tokom jesenjeg i zimskog perioda. Zahvaljujući relativno kratkoj vegetaciji, dobroj prilagođenosti nižim temperaturama i kontinuiranoj potražnji na tržištu, zauzima važno mesto u proizvodnji povrća u negrejanim plastenicima.
Novembarsko rasađivanje predstavlja kasniji termin zasnivanja zimske proizvodnje, koji zahteva posebnu pažnju proizvođača. Za razliku od prolećnog perioda, biljke se tokom kasne jeseni i zime razvijaju u uslovima skraćenog dana, smanjenog intenziteta sunčevog zračenja i nižih temperatura vazduha i zemljišta. Takvi uslovi usporavaju fiziološke procese, razvoj korenovog sistema i usvajanje hranljivih materija, što može značajno produžiti period od rasađivanja do berbe. Uspeh proizvodnje zato u velikoj meri zavisi od pravilnog izbora sortimenta, kvalitetnog rasada, odgovarajuće pripreme zemljišta, uravnotežene ishrane i održavanja povoljnih mikroklimatskih uslova u plasteniku.
Izbor sortimenta, priprema zemljišta i rasađivanje
Jedan od osnovnih preduslova uspešne zimske proizvodnje jeste izbor sorti i hibrida prilagođenih nižim temperaturama i smanjenoj osvetljenosti. Prilikom izbora sortimenta treba obratiti pažnju na dužinu vegetacije, ujednačenost formiranja glavica, tržišni kvalitet i deklarisanu otpornost prema najznačajnijim prouzrokovačima oboljenja.
Za rasađivanje treba koristiti zdrav, dobro razvijen i prethodno kaljen rasad, najčešće sa 4–5 pravih listova i snažnim korenovim sistemom. Biljke treba da budu kompaktne, bez simptoma bolesti, mehaničkih oštećenja i znakova izduživanja usled nedostatka svetlosti (Slika 1).
Zelena salata najbolje uspeva na plodnim, strukturnim i dobro dreniranim zemljištima, sa povoljnim vodno-vazdušnim režimom. Optimalna pH vrednost zemljišta uglavnom se kreće između 6,0 i 7,0 uz mogućnost uspešnog gajenja i pri nešto višim vrednostima, u zavisnosti od karakteristika zemljišta.
Gustina sadnje određuje se prema karakteristikama genotipa i planiranoj veličini glavice. Kod glavičastih tipova salate najčešće se primenjuju razmaci od 25 × 25 cm ili 25 × 30 cm. Pregust sklop tokom zime dodatno smanjuje provetravanje između biljaka i povećava zadržavanje vlage, čime se stvaraju povoljni uslovi za razvoj bolesti.
Prilikom rasađivanja posebno je važno da vegetaciona kupa ostane iznad površine zemljišta, jer preduboka sadnja povećava rizik od razvoja truleži u zoni korenovog vrata. Nakon rasađivanja potrebno je obezbediti umereno navodnjavanje, kako bi se ostvario dobar kontakt korena sa zemljištem i omogućilo što brže ukorenjavanje biljaka.
Značaj razvoja korenovog sistema i primene huminskih i fulvinskih kiselina
Tokom novembra, kada temperatura zemljišta postepeno opada, rast korena i usvajanje hranljivih elemenata mogu biti značajno usporeni. Primena biostimulatora na bazi huminskih i fulvinskih kiselina može predstavljati korisnu dopunsku meru u ovim uslovima. Huminske supstance mogu povoljno uticati na razvoj korenovog sistema, dok fulvinske kiseline mogu doprineti efikasnijem korišćenju hranljivih elemenata.
U okviru programa kompanije KITE DOO nalazi se preparat HUMINARE, koji sadrži 8% huminskih i 14% fulvinskih kiselina, uz dodatak mikroelemenata gvožđa, mangana i cinka. Preparat se može primenjivati putem sistema za fertirigaciju, odnosno kroz sistem kap po kap, čime se omogućava njegovo unošenje u zonu aktivnog korenovog sistema.
Kod zelene salate izdvajaju se tri ključne faze za primenu preparata HUMINARE:
1. Nakon rasađivanja i tokom početnog ukorenjavanja – podrška obnavljanju aktivnosti korena i formiranju novih korenčića
2. Tokom aktivnog ukorenjavanja i početnog razvoja lisne rozete – podrška daljem razvoju korenovog sistema i usvajanju hranljivih materija
3. Tokom intenzivnog razvoja lisne rozete, pre formiranja glavice – podrška vegetativnom porastu i pravilnom razvoju biljaka
Kao praktičan predlog za proizvodnju zelene salate može se razmotriti primena preparata HUMINARE u dozi od 5 L/ha po tretmanu, odnosno 50 ml/100 m² površine plastenika, kroz tri navedene faze razvoja. Ukupna količina pri takvoj primeni iznosi 15 L/ha tokom proizvodnog ciklusa. U novembarskoj proizvodnji najveći značaj imaju prve dve primene, dok treću treba prilagoditi temperaturi zemljišta, intenzitetu vegetativnog porasta i stvarnim potrebama biljaka.
Uloga kalcijuma i pojava fiziološkog poremećaja tip burn
Za razliku od pojedinih drugih hranljivih elemenata, kalcijum je slabo pokretljiv u biljci i transportuje se pretežno ksilemom, zajedno sa vodom. Zbog toga njegovo dospevanje do mladih listova ne zavisi isključivo od količine raspoloživog kalcijuma u zemljištu, već i od aktivnosti korenovog sistema, intenziteta transpiracije i mikroklimatskih uslova.
Jedan od karakterističnih fizioloških poremećaja zelene salate jeste tip burn, odnosno nekroza vrhova i ivica mladih listova. Prvi simptomi manifestuju se pojavom sitnih svetlosmeđih pega duž lisnih ivica, koje se postepeno proširuju i dovode do odumiranja tkiva. Kod glavičastih sorti oštećenja se često razvijaju na unutrašnjim listovima, zbog čega mogu ostati neprimećena sve do berbe. Pojava ovog poremećaja povezana je sa lokalizovanim nedostatkom kalcijuma u mladim tkivima, koji može nastati čak i kada je njegova koncentracija u zemljištu zadovoljavajuća. Visoka relativna vlažnost vazduha, smanjena transpiracija i naglo intenziviranje porasta biljaka mogu ograničiti snabdevanje mladih listova kalcijumom i povećati rizik od pojave simptoma. Posebno je važno izbegavati dugotrajno zadržavanje visoke relativne vlažnosti vazduha ispod agrila, jer smanjena transpiracija može dodatno otežati transport kalcijuma do mladih, intenzivno rastućih listova salate.
U okviru programa ishrane zelene salate, kompanija KITE DOO preporučuje preparat MAINSTAY CALCIUM, u dozi od 10 L/ha tokom ciklusa proizvodnje, putem sistema kap po kap. U proizvodnji zelene salate primena preparata može se planirati u dve ključne faze razvoja: tokom intenzivnog formiranja lisne rozete u dozi primene 5L/ha (50 ml/100 m² površine plastenika) i na početku formiranja glavice u dozi 5 L/ha.
Važno je naglasiti da dopunska ishrana kalcijumom ne može u potpunosti sprečiti pojavu tip burna ukoliko su uslovi za njegov transport unutar biljke nepovoljni. Zbog toga su održavanje ujednačene vlažnosti zemljišta, izbegavanje prekomerne azotne ishrane i pravilno upravljanje mikroklimatskim uslovima podjednako važni za sprečavanje ovog fiziološkog poremećaja.
Mikroklimatski uslovi, provetravanje i navodnjavanje
Zelena salata najbolje uspeva pri umerenim temperaturama, pri čemu su za intenzivan vegetativni porast povoljne dnevne temperature od 15–18 °C. U negrejanim plastenicima, pri temperaturama zemljišta ispod 8–10 °C, razvoj korenovog sistema i usvajanje hranljivih materija mogu biti značajno usporeni. Salata može podneti kratkotrajne slabije mrazeve, ali njena otpornost zavisi od sortimenta, razvijenosti biljaka i trajanja izloženosti niskim temperaturama.
Tokom zimskog perioda poseban problem predstavljaju visoka relativna vlažnost vazduha i kondenzacija, koje pogoduju razvoju biljnih patogena. Zbog toga je neophodno kontrolisano provetravanje plastenika tokom toplijeg dela dana, uz izbegavanje naglog rashlađivanja biljaka. Radi dodatne zaštite od niskih temperatura može se primeniti agrotekstil (agril), uz redovno praćenje temperature i vlažnosti vazduha ispod pokrivke.
Navodnjavanje treba prilagoditi temperaturi zemljišta, fazi razvoja biljaka i smanjenoj potrošnji vode tokom zime. Prednost imaju sistemi kap po kap, koji omogućavaju ravnomerno snabdevanje vodom bez kvašenja lisne mase. Prekomerno navodnjavanje treba izbegavati jer smanjuje aeraciju zemljišta, usporava razvoj korena i povećava rizik od pojave bolesti.
Najznačajnije bolesti zelene salate tokom zimskog perioda
Tokom jesenjeg i zimskog perioda, povećana relativna vlažnost vazduha, kondenzacija na plasteničkoj foliji, slabija cirkulacija vazduha i dugotrajno zadržavanje vlage na listovima stvaraju povoljne uslove za razvoj pojedinih prouzrokovača oboljenja zelene salate. Među ekonomski najznačajnijim bolestima izdvajaju se plamenjača, siva i bela trulež.
Plamenjača zelene salate, koju prouzrokuje Bremia lactucae predstavlja jednu od najznačajnijih bolesti ove vrste u zaštićenom prostoru. Prvi simptomi najčešće se pojavljuju na starijim listovima, u vidu svetložutih, uglastih pega, često ograničenih lisnim nervima. U uslovima povećane vlažnosti vazduha, na naličju listova razvija se karakteristična beličasta prevlaka, dok sa napredovanjem infekcije zahvaćeno tkivo nekrotira.
Za suzbijanje prouzrokovača plamenjače u okviru programa zaštite kompanije KITE DOO nalazi se fungicid ORONDIS ULTRA. Preparat se u proizvodnji zelene salate u zaštićenom prostoru primenjuje folijarno, u dozi od 0,4 L/ha (4 mL/100 m²).
Pored plamenjače, značajne probleme u plasteničkoj proizvodnji mogu izazvati prouzrokovač sive truleži (Botrytis cinerea) i bela trulež (Sclerotinia sclerotiorum i Sclerotinia minor).
Simptomi sive truleži najčešće se javljaju na starijim listovima, naročito onima koji su u kontaktu sa zemljištem. Zaraženo tkivo postaje vodenasto, omekšava i dobija smeđu boju, a u povoljnim uslovima na njemu se formira karakteristična siva prevlaka. Bela trulež se prvenstveno ispoljava u zoni korenovog vrata i na donjim listovima, gde dolazi do omekšavanja i propadanja tkiva. Karakteristični simptomi su bela, pamučasta micelija i formiranje crnih sklerocija, koje omogućavaju dugotrajno održavanje patogena u zemljištu.
Za zaštitu zelene salate od sive i bele truleži u okviru programa kompanije KITE DOO nalazi se fungicid SWITCH 62.5 WG. Preparat se primenjuje folijarno, u dozi od 0,6 kg/ha, odnosno 6 gr/100m², preventivno ili u skladu sa preporukom za suzbijanje ciljnih patogena.
Osnovu zaštite zelene salate tokom zimskog perioda predstavljaju upotreba zdravog rasada, izbor sortimenta sa odgovarajućom otpornošću prema plamenjači, pravilna gustina sadnje, održavanje povoljnih mikroklimatskih uslova i redovno uklanjanje obolelih biljaka.
Posebnu pažnju treba posvetiti kontrolisanom provetravanju plastenika, kojim se reguliše relativna vlažnost vazduha, smanjuje pojava kondenzacije na biljnim površinama i ograničava stvaranje povoljnih uslova za razvoj prouzrokovača oboljenja. Provetravanjem se istovremeno obezbeđuje dotok svežeg vazduha i ugljen-dioksida (CO₂), čija koncentracija u zatvorenim proizvodnim objektima tokom zimskog perioda može značajno opasti usled fotosintetske aktivnosti biljaka i nedovoljne razmene vazduha. Smanjena koncentracija CO₂ može ograničiti intenzitet fotosinteze, posebno u uslovima dovoljne osvetljenosti. Zbog toga provetravanje treba prilagoditi spoljašnjim temperaturama i vremenskim uslovima, kako bi se obezbedila odgovarajuća mikroklima bez prekomernog rashlađivanja proizvodnog prostora.
Navodnjavanje je neophodno uskladiti sa stvarnim potrebama biljaka, uz izbegavanje prekomernog vlaženja supstrata ili zemljišta, koje može nepovoljno uticati na razvoj korenovog sistema i povećati rizik od pojave zemljišnih patogena. Ukoliko vremenski uslovi i zdravstveno stanje useva ukazuju na povećan rizik od razvoja bolesti, hemijsku zaštitu treba planirati na osnovu redovnog praćenja useva i uz primenu odgovarajućih fungicida registrovanih za zelenu salatu u zaštićenom prostoru, uz obavezno poštovanje propisanih doza, broja tretiranja i karence.
Uspešna zimska proizvodnja zelene salate u plastenicima zasniva se na pravilnom izboru sortimenta, kvalitetnom rasadu, uravnoteženoj ishrani i održavanju povoljnih mikroklimatskih uslova. Primena biostimulatora HUMINARE može pružiti dodatnu podršku razvoju korenovog sistema, dok odgovarajuća ishrana kalcijumom, uz mogućnost primene preparata MAINSTAY CALCIUM, doprinosi pravilnom fiziološkom razvoju biljaka. Kombinovanjem ovih mera sa pravilnim navodnjavanjem i preventivnom zaštitom stvaraju se povoljniji uslovi za ujednačen razvoj i formiranje kvalitetnih glavica zelene salate tokom zimskog perioda.
