Nadolazeća kriza energije i klimatske promene, uz ekološko razaranje globalnog ekosistema planete, postaju sve veća pretnja današnjoj civilizaciji i opstanku života na Zemlji. Iako se naša industrijska civilizacija označava kao era nauke i era mašina, ona će pre biti zapamćena kao era jeftinih prirodnih resursa i jeftine fosilne energije koji su omogućili njen procvat.
Jeftina fosilna energija je, na žalost, dovela do stvaranja energetski ne-efikasnih tehnologija i industrijskih proizvoda pa su zato razvijene industrijske zemlje danas najveći potrošači energije – i istovremeno najveći zagađivači prirodne sredine. Ispuštanje gasova sa efektom staklene bašte dolazi u najvećoj meri od sagorevanja nafte i uglja u industrijskoj proizvodnji i transportu – što dovodi do katastrofalnih promena klime.
Treba jasno reći da nafte i ostalih neobnovljivih prirodnih resursa ima sve manje, i biće sve skuplji, pa se zato razvijeni svet danas okreće ka stvaranju nove nisko-karbonske ekonomije (low-carbon economy) - koja bi koristila manje fosilne energije i ispuštala manje ugljen-dioksida i ostalih štetnih zagađenja u atmosferu, a manje zagađivala plodno zemljište i pitku vodu (koji su isto tako neobnovljivi prirodni resursi). Svet ulazi u novu industrijsku revoluciju koja zahteva promene u svim oblastima proizvodnje, transportu, planiranju naselja i gradnji kuća, kao i promenu današnjeg modela potrošačkog društva.
Prema prošlogodišnjoj proceni Međunarodne agencije za energiju (IEA – Global Energy Outlook 2008) već u toku 2012-te godine će globalna potražnja prevazići svetsku proizvodnju nafte, što će dovesti do enormnog porasta njene cene; američke procene (EIA) pomeraju ovaj datum za dve do tri godine zbog nastupajuće globalne ekonomske recesije a prema izjavi direktora Gazproma, A. Milera, cene nafte ce otići preko dvesto dolara po barelu za nekoliko godina.
Evropska zajednica je prva jasno označila klimatske promene i krizu energije kao glavne probleme ekonomskog razvoja pa je zato već pokrenula proces transformacije energetski ne-efikasne industrije donošenjem mera za smanjivanje uticaja na promene klime kao i mera za prilagođavanje na njih.
Energy and Climate Change: Towards an integrated EU policy
Da bi se smanjio globalni uticaj na promenu klime (mitigation) i pokrenuo proces prilagođavanja na njih (adaptation) Evropska zajednica sada radi na formiranju predloga koji bi zamenio Kjoto Protokol. Po ovom predlogu predviđa se povećavanje investicija za ovu svrhu na 175 milijardi evra godišnje, do 2020-te godine, od čega bi više od polovine bilo uloženo u zemlje u razvoju – da bi se one pomogle u prilagođavanju na promene klime. Ovo se u najvećoj meri odnosi na sektor energije (posebno termoelektrane na ugalj) i transport, ali će donošenje strategija za uvođenje nisko-karbonske ekonomije do kraja 2011-te godine biti preduslov za pristup ovim fondovima.
EU to table options for global climate deal
Tehnološke inovacije su jedini put za oživljavanje industrije Evropske zajednice, odnosno za njenu tranziciju ka nisko-karbonskoj ekonomiji, pa je ona zato proglasila 2009-tu godinu za Godinu kreativnosti i inovacija.
European Year of Creativity and Innovation Launched
Investing in innovation 'Key to economic recovery'
I moderna Industrijska poljoprivreda je veoma zavisna od nafte, a ujedno je i jedan od najvećih zagađivača vazduha, zemlje i vode (ugljen-dioksidom i azotnim oksidima kao i oticanjem azota u vodotokove), pa su sve glasniji pozivi da se organska poljoprivreda uključi u Zajedničku poljoprivrednu politiku Evropske zajednice (CAP).
Ministers to start talk on future of EU agriculture
Commission urged to support organic food research
Srbija i zemlje u razvoju
Najveći problem srpske privrede je njena energetske neefikasnost. U procesu tranzicije domaće privrede ka većem stepenu efikasnosti, Srbija se, kao i većina zemalja u razvoju, okrenula uvozu tehnologija iz razvijenih zemalja. Na žalost, očekivanje da će kroz proces privatizacije strane kompanije doneti nove, čiste i energetski efikasne tehnologije nije se ostvarilo, bar ne u dovoljnoj meri. To ne bi trebalo da čudi jer veći deo stranih kompanija koje su došle u Srbiju ili nema energetski efikasne tehnologije i proizvode, ili ih čuva za proizvodnju u svojim matičnim zemljama.
Nasuprot našim domaćim predstavama ni većina razvijenih zemalja zapravo nema energetski efikasne i ekološki čiste industrije. Da pomenemo samo par najvećih: energetsku neefikasnost današnjih automobila i velike štete koje nanose ispuštanjem ugljen-dioksida (ošigledno je da prolazi vreme motora sa unutrašnjim sagorevanjem); velika ekološka zagađenja koja dolaze od proizvodnje električne energije iz fosilnih goriva (posebno od termoelektrana na ugalj); energetsku neefikasnost i ekološke štete koje dolaze od Industrijske poljoprivrede (ugljen-dioksid; azotni oksidi i oticanje azota u vodotokove; acidifikacija i trajna degradacija plodnog zemljišta; štete ljudskom zdravlju i uništenje životinjskih vrsta i insekata zbog upotrebe pesticida).
I u razvijenom svetu je proces stvaranja novih tehnologija uglavnom u početnoj ili razvojnoj fazi.
Iz tih razloga zemlje u razvoju ne bi trebalo da slede dosadašnji put razvoja industrijski razvijenih zemalja sveta – jeftinih prirodnih resursa više nema, a ni naša planeta više ne može da absorbuje štetne gasove i ostala ekološka zagađenja.
Pravac kojim treba krenuti je uglavnom jasan: Osim energetske efikasnosti nekog preduzeća, sve značajniji faktor postaje njegova inovativnost, odnosno potencijal koji nudi u kreiranju novih, energetski efikasnih i ekološki čistih proizvoda.
Ovo se odnosi i na tehnologiju poljoprivredne proizvodnje, odnosno na upotrebu poljoprivrednih alata, mašina i korišćenje ostalih inputa. Poljoprivredni proizvodi koji se izvoze na evropsko tržiste uskoro će morati da nose oznaku o načinu proizvodnje, odnosno količini energetskih i ostalih inputa upotrebljenih za njihovu proizvodnju. Osim zdravstvene ispravnosti hrane, ovim se označava i količina ispuštenih štetnih materija u proizvodnji (ugljen-dioksida i azotnih oksida na prvom mestu).
Izgleda da je na ovom planu Srbija zanemarila kreativni potencijal ljudskih resursa sa kojima raspolaže – odnosno kreativni potencijal domaćih stručnjaka. Za razliku od velikih industrijskih preduzeća koja pasivno čekaju na pomoć spolja, mali preduzetnici kod nas dokazuju da bolje razumeju stanje u kome se nalazi svet. Ovde bi bilo korisno spomenuti bar one najznačajnije:
- privatnika iz Pančeva koji sa daleko manjim potencijalom (praktično zanatska radionica) uspešno radi na prototipu električnog automobila za koji već postoji interes stranih investitora i kupaca;
- vlasnika relativno male fabrike poljoprivrednih mašina iz Subotice koji radi na prototipu sejačice za direktnu setvu (bez prethodnog oranja) – što je najznačajniji alat za uslove sve manjih padavina i suše koji dolaze sa promenom klime (videti na : Konzervaciona poljoprivreda - alati i masine, na www.fao.org/ag/ca)
Umesto čekanja na strane investitore koji će doneti efikasne tehnologije, bilo bi dobro kada bi se industrija Srbije, zbog nastupajuće krize energije i klimatskih promena, okrenula stvaranju tehnologija koja se definisu kao Prikladne i održive tehnologije (- AST - Appropriate and Sustainable Tehnology) i dizajnu proizvoda korišćenjem principa Održivog dizajna.
Prikladna i odrziva tehnologija
Prikladna tehnologija (AT - Appropriate Technology) je tehnologija koja je dizajnirana (projektovana) za posebne potrebe zajednice kojoj je namenjena - uzimajući u obzir aspekte zaštite prirodne sredine kao i ostale etičke, kulturne, socijalne i ekonomske aspekte. Prikladna tehnologija zbog toga obično zahteva manje resursa, lakša je za održavanje, ima niže ukupne troškove kao i manje posledice po prirodnu sredinu - u poređenju sa standardnim industrijskim proizvodima i tehnologijama.
U zemljama u razvoju, ovaj termin obično definiše jedostavne tehnologije prikladne za njihove uslove ili za uslove manje razvijenih ruralnih područja u razvijenim zemljama. Ova forma Prikladne tehnologije obično daje prednost radno-intenzivnim rešenjima, umesto kapital-intenzivnih rešenja (rešenja koja traže velika početna ulaganja), mada se koriste i rešenja koja nisu radno-intenzivna ako pritom ne traže velika početna ulaganja ili velika ulaganja u eksploataciji. U praksi, Prikladna tehnologija se obično definiše kao korišćenje jednostavnije tehnologije koja efektivno može da obavi svrhu kojoj je namenjena u nekim konkretnim uslovima i lokaciji.
U industrijskim zemljama termin Prikladna tehnologija ima nešto drugačije značenje i najčešće se odnosi na inženjerstvo koje uzima u obzir socijalna ograničenja kao i uslove zaštite prirodne sredine.
Prikladna tehnologija ne znači obavezno 'nisku' tehnologiju (low-technology) i često je proizvod ozbiljnih istraživanja (Kao Terra preta tehnologija na, primer).
Ekonomista E. F. Schumacher je uveo termin 'među-tehnologija' (Intermediate technology, nešto između high-technology i low-technology) koji ima isto značenje kao i Prikladna tehnologija.
Ovaj termin označava alate i tehnologiju koji su znatno više efikasni mada i skuplji od tradicionalnih metoda, ali su u velikoj meri (deset i više puta) jeftiniji od tehnologija razvijenih industrijskih zemalja. Oni koji se zalažu za ovu tehnologiju ističu da ona pruža cenovnu dostupnost i za siromašne ljude kao i da vodi ka velikom povećanju produktivnosti.
Većina među-tehnologija može se proizvesti i održavati korišćenjem lokalnih materijala i lokalnog znanja. Ova tehnologija omogućava decentralizaciju (samostalnost), u skladu je sa zakonima ekologije, pažljiva u korišćenju resursa i dizajnirana je da služi ljudima a ne da ih pretvara u zavisnike složene mašinerije.
Prikladna i održiva tehnologija (AST – Appropriate and Sustainable Technology) je Prikladna tehnologija koja osim funkcionalnosti i relativno niske cene istovremeno je i veoma izdržljiva, odnosno može dugo da traje – i može da smanji zavisnost ljudi od sistema koje oni ne mogu da kontrolišu (kretanja cena nafte na primer).
Niske cene Prikladnih tehnologija, uz manje korišćenje fosilnih goriva kao i korišćenje lokalnih resursa - mogu da daju prednost u smislu održivosti sistema.
Prikladna tehnologija je vezana za neki određen (socijalni ili regionalni) kontekst i prevashodno je namenjena za zemlje u razvoju. Održiva tehnologija opet, ima nešto drugačiju namenu i često je skuplja pa zato ne zadovoljava kriterijum dostupnosti za siromašne proizvođače – što je važan kriterijum Prikladne tehnologije. Zato spajanje dobrih osobina obe tehnologije često daje najbolja rešenja.
Prikladna tehnologija u poljoprivredi – literatura
Jedan od boljih sajtova na Internetu sa interesantnim izborom literature iz ove oblasti je sajt 'Appropriate Technology' -
Posebno je interesantan njegov deo posvečen Prikladnoj tehnologiji u poljoprivredi (Appropriate technology agriculture resources: journey to forever), sa većim izborom knjiga u vezi sa tehnologijom Organske poljoprivrede kao i potrebnih alata za nju. Neke od knjiga se mogu slobodno kopirati sa ovog sajta, za ličnu upotrebu, kao što je napr. 'Alati za poljoprivredu: Vodič za prikladnu opremu za male farmere' ('Tools for Agriculture: A guide to appropriate equipment for smallholder farmers', by Ian Carruthers and Marc Rodriguez).
Na sajtu se mogu naći dobro ilustrovani primeri tradicionalnih poljoprivrednih alata iz raznih delova sveta (kao što je na primer deo o najstarijem alatu u poljoprivredi koji se i dalje usavršava – o tipovima motika – Hoe for victory).
Za ovu svrhu dobro je pogledati i publikacije na sajtu američkog Nacionalnog informacionog servisa za održivu poljoprivredu (ATTRA), koji ima raznovrsne informacije o organskoj poljoprivredi (ratarstvo, stočarstvo, voćarstvo, upravljanje vodom, biznis planovi i dr.).
Održivi dizajn (Sustainable design, green design, eco-design)
Odrzivi dizajn je šire područje dizajna koje osim dizajna industrijskih proizvoda uključuje i arhitekturu, urbani dizajn i planiranje naselja, enterijer i razne druge vrste inženjeringa.
Zajedničko za sve ove oblasti Održivog dizajna je da treba da budu u skladu sa principima ekonomske, socijalne i ekološke održivosti sredine za koju su namenjeni. Odrzivi dizajn je neophodno oruđe u dostizanju svih oblika održivosti i zahteva manje korišćenje neobnovljivih prirodnih resursa, smanjivanje štetnog uticaja na prirodnu sredinu kao i bolje povezivanje ljudi i prirode.
Osnovni principi Odrzivog dizajna obavezno uključuju: - Izbor materijala koji nemaju štetan uticaj na okolinu (nisu otrovni, mogu se reciklirati, ne traže mnogo energije u proizvodnji i procesnoj obradi); - Energetsku efikasnost u proizvodnji i upotrebi proizvoda; - Kvalitet i izdržljivost proizvoda (dugotrajnost i bolju funkcionalnost); - Dizajn koji omogućava ponovno korišćenje proizvoda (za istu ili neku drugu svrhu) kao i njihovo recikliranje.
